استعمارشناسی ایرانی؛ بازخوانی تاریخ، حکمت می‌طلبد

جام جم آنلاین: مطالعه تاریخ نباید به مرور وقایع و بازگویی رویداد‌ها محدود بماند. ضرورت مهم آن است که با تأمل، تفکر، حکمت و فلسفه تاریخ، گذشته خود و تاریخ اندیشه‌مان را بازخوانی کنیم. استعمارشناسی ایرانی نیز در همین چارچوب معنا می‌یابد؛ شناختی که صرفا به آگاهی از رخداد‌های گذشته بسنده نمی‌کند، بلکه به فهم سازوکار‌های سلطه و نفوذ خارجی و چگونگی مواجهه با آنها می‌انجامد.
انقلاب اسلامی دو کار بزرگ و اساسی انجام داده است: نخست، ایجاد تمدن اسلامی؛ به این معنا که اسلام را از حاشیه زندگی به متن آن آورده است. دوم، ایستادگی در برابر سلطه و نفوذ خارجی. این دو، دو بال اصلی انقلاب بوده‌اند؛ اما شوربختانه در دهه پنجم انقلاب، این دو بال به موازات یکدیگر پیش نرفته‌اند. بال نخست نیرومندتر عمل کرده، اما در زمینه شناخت استعمار، آن‌گونه که باید، کار نشده است. در این حوزه، بیش از شناخت عمیق و تحلیل، به شعار‌ها و سخنانی با جنبه‌های صوری توجه کرده‌ایم. ضرورت پرداختن به استعمارشناسی ایرانی نیز از همین کاستی برمی‌خیزد؛ تلاشی برای جبران خلأ شناختی در یکی از مهم‌ترین عرصه‌های مواجهه انقلاب اسلامی با جهان سلطه.
یکی از آسیب‌های تاریخی ما به وضعیتی بازمی‌گردد که در نگاه نخست ممکن است امتیاز به نظر برسد: ایران خوشبختانه مستعمره مستقیم نبوده است. اما همین واقعیت، پیامدی ناخواسته داشته و آن، احساس‌نکردن مستقیم سایه استعمار و در نتیجه، شناخت ناکافی از ماهیت و سازوکار‌های آن است. ما آنچنان که باید و شاید استعمار را نشناخته‌ایم و به همان اندازه که لازم است، نسبت به غرب و استعمار نفرت و حساسیت نداریم. گاه کافی است آنان لبخندی به ما نشان دهند تا فراموش کنیم چه فجایع و آسیب‌هایی در تاریخ بر کشورمان تحمیل کرده‌اند.
مستعمره‌نبودن ایران، به معنای بیرون‌ماندن از مدار سلطه و پیرامونی به‌شمارآمدن که نبوده است. ایران در نسبت با مرکزیت غرب، در دوره پهلوی و نظام‌های پیش از آن، موقعیتی پیرامونی قرار داشت. انقلاب اسلامی یکی از بزرگ‌ترین اقدامات و کارکرد‌های خود را در همین زمینه به انجام رساند: ایران را از موقعیت پیرامونی جدا کرد و به این کشور مرکزیت (نوین تمدنی و امتی)؟ بخشید. همین دگرگونی، از عوامل اصلی دشمنی استعمارگران با انقلاب اسلامی بوده است؛ خصومتی که تا امروز ادامه دارد.
از این افق، استعمارشناسی ایرانی صرفا بازخوانی تاریخ گذشته نیست؛ ضرورتی برای شناخت عمیق‌تر نسبت ایران با غرب، فهم سازوکار‌های سلطه و نفوذ خارجی و درک چرایی تقابل استعمارگران با استقلال و مرکزیت ایران است. بازخوانی تاریخ با حکمت و فلسفه، هنگامی به شناخت تاریخی می‌انجامد که از سطح وقایع عبور کنیم و مناسبات و جریان‌هایی را بشناسیم که در پس آنها عمل کرده‌اند.

استعمارشناسی از افق ملی و بومی
استعمار یک مشکل ساده یا اختلافی برای حل‌وفصل نیست؛ استعمار یک مسأله است و مسأله را باید شناخت و حل کرد. برای این کار، هم باید صورت‌مسأله ما روشن باشد و هم پاسخ‌مان. کشوری که فناوری هسته‌ای، موشک و صنعت بومی دارد، باید از ذهن بومی نیز برخوردار باشد و نسبت خود را با قدرت‌های خارجی به‌درستی تعریف کند.
از این‌رو، باید در شناخت استعمار غرب جدی باشیم و خود را، به‌ویژه در این حوزه، تا اندازه‌ای از اندیشه‌های وارداتی و به‌خصوص اندیشه‌های چپ دور کنیم و با نگاهی بومی و ملی به استعمار بنگریم. چنان‌که در بحث امیرکبیر اشاره شد، ما شخصیت‌های بزرگ بسیاری در تاریخ خود داشته‌ایم؛ اما شناخت بومی استعمار، دستاورد‌های مهمی دارد: نخست، صحنه سیاست ملی را شفاف می‌کند؛ دوم، امکانات فراوانی را آزاد می‌سازد؛ ابتکار عمل سیاسی را به دست ما می‌دهد و از انفعال به فعالیت می‌رساند. همچنین شناخت ما از صحنه بین‌المللی و توانایی‌مان برای فهم شطرنج سیاست را افزایش می‌دهد.
باید تاریخ و شخصیت‌های خود را نه از روایت استعمارگران، بلکه از منظر ضد‌استعماری بازخوانی کنیم. متأسفانه هنوز در بیشتر کشور‌های جهان و حتی در ایران خودمان، روایت استعمارگر غلبه دارد.
استعمار را می‌توان در سه نوع دسته‌بندی کرد: استعمار کهنه، استعمار نو و استعمار فرانو یا سایبری؛ یعنی استعمار ذهن. در جنگ ترکیبی تحمیل‌شده به کشور ما، تصور من تا پیش از جنگ ۱۲ روزه رمضان این بود که در عصر استعمار سایبری قرار داریم؛ اما روشن شد که استعمارگران همچنان به‌دنبال استعمار کهنه نیز هستند. گویی قایق‌های توپ‌دار فقط به روزگار رئیسعلی دلواری تعلق ندارند؛ این قدرت‌ها هرگاه فرصت و امکان داشته باشند، از هر سه شیوه استفاده می‌کنند: استعمار کهنه، که امروز ابزار‌های آن ازجمله موشک است؛ استعمار نو، با تکیه بر نیرو‌های وابسته به خود؛ و استعمار فرانو، از طریق تأثیرگذاری بر ذهن‌ها.
البته تأثیرگذاری بر ذهن، هزینه کمتری دارد و آسان‌تر نیز انجام می‌شود؛ شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی نمونه‌های آشنای این شیوه‌اند.
اما چرا استعمارشناسی تا این اندازه اهمیت دارد و چرا فراموش‌کردن آن می‌تواند به ما آسیب بزند؟ پاسخ را باید در تجربه تاریخی خودمان جست‌و‌جو کنیم.
به تعبیر رهبر انقلاب، مشروطیت دومین حادثه بزرگ تاریخ ایران پس از اسلام بوده است. پرسش اینجاست که حاصل این تحول بزرگ چه شد؟ وابسته‌ترین رژیم سلطنتی تاریخ ایران از دل آن بیرون آمد. حکومت‌های سلطنتی پیشین، با همه ضعف‌ها و بدی‌های‌شان، دست‌نشانده دشمن نبودند و چنین وابستگی‌ای به بیگانه نداشتند؛ اما رژیم پهلوی از آغاز تا پایان همین بود: پدرش دست‌پرورده انگلیس، خودش وابسته به آمریکا و فرزندش وابسته به اسرائیل بود.
البته از خود مشروطه چنین نتیجه‌ای برنخاست، بلکه حاصل انحراف آن بود. یکی از نقاط ضعف ما در جریان مشروطه، کاهش حساسیت نسبت به اجنبی بود. نمونه روشن آن اجنبی‌گرایی و اجنبی‌پسندی، پناه‌بردن به سفارت انگلیس است؛ همان‌جا که به حاجی گفتند هیزم اجاق‌ها تمام شده و دسته‌ای اسکناس به او دادند تا اجاق دیگ‌های پلو را فروزان نگه‌دارد. درک و شناخت آنان از مسأله تا این اندازه بود که برای حل مشکل، از همان بیگانه‌ای کمک خواستند که خود منشأ مشکل بود. نتیجه نیز روشن شد: حدود دو دهه پس از مشروطه، رضاخان از دل آن شرایط سر برآورد. بنابراین، باید مسائل انقلاب و تحولات تاریخی خود را با شناخت استعمار و با بازشناسی نسبت آن با مسائل درونی جامعه تحلیل کنیم.